Complexiteit vraagt om luisteren zonder vooropgestelde vragen
“We moeten anders gaan kijken naar de psyche“. Psychiater Floortje Scheepers pleit voor een fundamenteel andere benadering van de menselijke geest. Jarenlang werden psychische problemen benaderd via een lineair model: je hebt een stoornis of niet. Dit mechanische denken — wie iets mankeert, wordt gefikst — leeft nog sterk, niet alleen onder professionals, maar ook bij verwijzers, financiers en patiënten zelf. Maar de psyche is complex en dynamisch. Tijd voor een paradigmashift.
Variatie als overlevingsstrategie
Scheepers grijpt terug op Darwin: niet de sterkste soort overleeft, maar degene met het grootste aanpassingsvermogen. Daarvoor is variatie nodig. Mensen verschillen van elkaar, en dat is precies wat ons als samenleving veerkrachtig maakt.
Sta eens stil bij je eigen eigenschappen. Hoeveel behoefte heb je aan controle? Hoe onrustig voel je je doorgaans? Hoe moedig ben je, hoe goed in taal of rekenen? En: zouden anderen jou hetzelfde scoren als jij jezelf? Waarschijnlijk niet. Eigenschappen zijn subjectief, contextafhankelijk, en veranderen door de tijd heen. Wat bij de één in een bepaalde situatie functioneel is, kan bij een ander of op een ander moment onhandig zijn.
Gedrag is functie van context
Zelfs ogenschijnlijk ‘negatieve’ eigenschappen als somberheid of angst hebben een functie. Soms heb je die terugtrekkende beweging nodig om te herstellen. En agressie? Die kan helpen om afstand te creëren als iets te dichtbij komt. Eigenschappen zijn dus niet statisch, maar afhankelijk van de context waarin ze zich uiten. Zelfs eeneiige tweelingen ontwikkelen zich verschillend, puur door omgevingsinvloeden.
De metafoor van de paardenbloem en de orchidee illustreert dat mooi. Paardenbloemen kunnen overal groeien, orchideeën hebben specifieke omstandigheden nodig — maar als die kloppen, bloeien ze schitterend. Helaas hebben we orchideeën vaak verteld dat ze mislukte paardenbloemen zijn. In plaats van aan de mens te willen sleutelen, moeten we kijken naar de context waarin iemand zich bevindt.
Introductie van Ergo V™ Loupes: Admetec’s baanbrekende loepen met variabele vergroting
Introductie van Ergo V™, ’s werelds eerste ergonomische loepen met verstelbare vergroting. De gepatenteerde Ergo V™ van Admetec biedt drie vergrotingen in één apparaat en dat terwijl een neutrale, spanningsvrije houding behouden blijft.
De psyche is een emergent verschijnsel
De psyche is geen los te analyseren orgaan, maar ontstaat uit de interactie tussen hersenen en omgeving. Zonder zintuigen geen depressie, zonder sociale interactie geen psychose. De psyche laat zich niet isoleren of reduceren. Zoals je het vloeibare van water niet begrijpt door alleen naar H₂O-moleculen te kijken, of muziek niet vindt in de houtvezels van een viool, zo moet je ook bij de psyche kijken naar het grotere geheel: de context, de interactie, de ervaring.
Wat is ervaring eigenlijk?
De ervaring van iets — écht voelen en meemaken — kan niet volledig begrepen worden via theoretische kennis. De metafoor van Mary, de wetenschapper die in een zwart-witte wereld alles leert over de kleur rood, laat dit zien. Pas als ze uit de zwart-wit wereld stapt en dan eindelijk de kleur rood echt kan zien, begrijpt ze het werkelijk. Hetzelfde geldt voor veel levenservaringen. Je moet het ervaren, erbij zijn, voelen. Daarom is de positie van de ervaringsdeskundige zo waardevol.
Ruimte voor resonantie
Scheepers pleit voor het toelaten van het niet-weten. Luisteren zonder direct te willen invullen. Echte verbinding ontstaat als we resonantie toelaten — als je het gevoel hebt écht contact te maken. Moeders die borstvoeding geven, synchroniseren letterlijk hun hartslag met die van hun kind. Dát is verbinding.
In de zorg zijn we geneigd snel onze professionele kennis in te zetten. Als de patiënt dan niet reageert, noemen we hem ‘therapieresistent’. Maar misschien hadden we eerst moeten luisteren.
Van blanco vel naar persoonlijke doelen
Er is een netwerk ontwikkeld waarin de patiënt centraal staat en zelf aan het woord komt. Geen vooraf opgestelde vragen, maar een open begin. Wat is voor jou belangrijk? Wat wil je bereiken? En hoe kan een professional je daarin ondersteunen? Niet top-down, maar samen. Dit vraagt om loslaten van kaders — spannend voor professionals die gewend zijn aan richtlijnen. Maar in complexe situaties moeten kaders niet leidend zijn.
Zorg organiseren rond mensen, niet rond diagnoses
Op mesoniveau is er ook verandering nodig. Diagnostiek wordt vaak keer op keer herhaald, alsof de vorige zorgverlener het niet begreep. We moeten samenwerken rond de mens, niet rond het systeem. Vanuit de sociale basis: gezond leven begint in een gezonde, inclusieve omgeving.
Historisch gezien zijn mensen met psychische klachten vaak buiten de maatschappij geplaatst. Vandaag de dag moeten we streven naar meedoen — in ieders eigen tempo. Variatie is essentieel voor het voortbestaan van onze soort. En dus: ruimte maken voor orchideeën.
Van bubbel naar brug
We hebben de neiging ons te omringen met gelijkgestemden. Maar alleen door bruggen te slaan (bridging capital) ontstaat een robuuste samenleving. In plaats van mensen in hokjes te duwen, moeten we verbinding zoeken over verschillen heen.
Waar vinden we elkaar? Soms bij de koffiemachine, in kwetsbare gesprekken: “Ik voel me soms niet gehoord.” “Ik heb een hond.” “Ik hou van carnaval.” – ineens blijkt: we delen meer dan we dachten of juist niet maar dat maakt het des te interessanter. Zelfs het verlies van een dierbare, dat in eerste instantie afschuwelijk is, kan een kans zijn tot verbinding en zo een positieve draai krijgen.
Prof. dr. Floortje Scheepers is hoogleraar Innovatie in de GGZ en hoofd van de medische, onderwijs- en onderzoeksafdeling psychiatrie in het UMC Utrecht.
Verslag door Lieneke Steverink-Jorna, mondhygiënist, voor dentalinfo.nl de lezing van prof.dr. Floortje Scheepers tijdens het NVvK & VMBZ Voorjaarscongres
