Nieuwe leidraad brengt rust, richting én realisme in mondzorg voor kwetsbare ouderen

Juist in die omgeving moet de tandarts of mondhygiënist veilige, haalbare en zinvolle zorg leveren. Dat is in de praktijk moeilijker dan het lijkt. Daarom is er nu de nieuwe Leidraad mondzorg bij zorgafhankelijke kwetsbare ouderen in Wlz-instellingen — een document dat eindelijk overzicht en houvast biedt in een domein dat jarenlang diffuus was.

Een herkenbaar probleem: veel belang, weinig structuur

 In veel instellingen is mondzorg organisatorisch versnipperd. De tandarts krijgt niet altijd toegang tot medische gegevens, verzorgenden weten niet precies wat hun rol is, en behandelaars verschillen onderling in visie op wat haalbaar en zinvol is. Ondertussen verslechtert de mondgezondheid bij veel bewoners sneller dan nodig – door een combinatie van verminderde coöperatie, slikproblemen, droge mond en beperkte dagelijkse mondverzorging.

De nieuwe leidraad durft dit hardop te benoemen en stelt dat mondzorg onder deze omstandigheden alleen veilig kan worden geleverd als er duidelijke afspraken zijn over deskundigheid, organisatie en samenwerking. Daarbij is kennis van geriatrische tandheelkunde, dementie, gedragsproblemen en polyfarmacie geen luxe maar een randvoorwaarde.

De centrale boodschap: eenvoud en haalbaarheid boven technisch perfectionisme

Een van de grootste verdiensten van de leidraad is dat ze mondzorgverleners helpt los te komen van het idee dat elke mond cosmetisch perfect moet zijn. Bij kwetsbare ouderen staat comfort centraal: een pijnvrije, schone en functionele mond, zonder ingrijpende trajecten die niet meer passen bij de belastbaarheid van de cliënt.

De leidraad adviseert daarom bewust om geen ingewikkelde restauratieve trajecten te starten – geen grote endodontische behandelingen, geen uitgebreide parodontale ingrepen en geen nieuwe, complexe prothesen wanneer de kans klein is dat iemand kan wennen of ze kan reinigen. In plaats daarvan ligt de nadruk op pijnbehandeling, infectiepreventie en eenvoudige oplossingen die wél realistisch zijn.

Een mondzorgplan dat past bij leven, gedrag en belastbaarheid

Elk traject start met een individueel mondzorgplan dat onderdeel is van het zorgleefplan. Dat plan beschrijft:

• wat haalbare doelen zijn,
• welke mondverzorging dagelijks door verzorgenden wordt uitgevoerd,
• hoe vaak de mondzorgverlener moet controleren,
• en welke aanpak wordt gekozen als achteruitgang optreedt.

Dat klinkt logisch, maar in de praktijk wordt dit nog vaak vergeten. De leidraad legt daarom vast dat dit plan verplicht is en concreet moet worden afgestemd met het zorgteam, de specialist ouderengeneeskunde en de vertegenwoordiger. Zonder die afstemming ontstaat er onduidelijkheid over verantwoordelijkheden en dat brengt risico’s mee voor de cliënt.

Veilige zorg begint met de juiste informatie

Een opvallend sterk punt in de leidraad is de ondubbelzinnige eis dat de tandarts toegang moet hebben tot medische gegevens en actuele medicatielijsten. Veel mondzorgverleners herkennen dat dit in de praktijk soms stroef verloopt. De leidraad is hier ongebruikelijk streng:

“Als de instelling cruciale medische informatie niet wil of kan delen, wordt aangeraden om de mondzorg tijdelijk stop te zetten omdat er dan niet veilig gewerkt kan worden”.

Dit benadrukt dat mondzorg in Wlz-instellingen niet los staat van de rest van het medisch beleid. De tandarts werkt in deze context nooit solistisch: samenwerking met de regie behandelaar, psycholoog, verpleegkundigen en andere disciplines is verplicht, niet optioneel.

Preventie krijgt een centrale plek

Waar in de reguliere praktijk preventie soms “bijzaak” lijkt, vormt het in de Wlz juist de kern. De leidraad schrijft voor dat dentate cliënten drie tot vier keer per jaar gecontroleerd moeten worden, omdat problemen snel escaleren. Edentate bewoners worden minimaal eenmaal per jaar gezien, en cliënten met implantaatgedragen protheses minimaal twee keer.

Ook wordt benadrukt dat verzorgenden structureel scholing moeten krijgen, omdat dagelijkse mondverzorging cruciaal is en veel problemen kan voorkomen. Chloorhexidine moet beperkt worden gebruikt, fluoride 5000 ppm verdient vaker de voorkeur, en pijngedrag moet actief gesignaleerd worden — ook wanneer de cliënt niet meer verbaal kan aangeven dat er iets mis is.

Ethische dilemma’s horen erbij — en moeten worden benoemd

Eén van de meest waardevolle onderdelen van de leidraad is dat zij erkent dat mondzorg voor deze doelgroep vaak gepaard gaat met ethische dilemma’s. Wat te doen als een cliënt behandeling weigert die medisch noodzakelijk lijkt? Hoe ga je om met familie die méér behandeling wil dan de cliënt aankan?

De leidraad adviseert om in zulke situaties een moreel beraad te organiseren waarin alle betrokkenen samen afwegen wat proportioneel, verantwoord en menswaardig is. Zo’n beraad brengt rust en zorgt dat beslissingen transparant, goed gedocumenteerd en multidisciplinair gedragen worden.

Tot slot: een leidraad die werkelijke houvast biedt

Wat deze leidraad onderscheidt van eerdere documenten is de combinatie van praktische haalbaarheid en ethische helderheid. Niet alleen beschrijft ze wát er moet gebeuren, maar vooral waarom en onder welke voorwaarden.

Voor mondzorgverleners betekent dit dat zij minder hoeven te improviseren en beter beschermd zijn tegen onrealistische verwachtingen. Voor zorginstellingen betekent het dat mondzorg structureel ingebed moet worden in het zorgproces. En voor cliënten betekent het dat mondzorg realistischer, veiliger en beter afgestemd is op hun levensfase.

In een tijd waarin vergrijzing en zorgcomplexiteit toenemen, biedt deze leidraad precies wat nodig is: richting, duidelijkheid, veiligheid en vooral menswaardigheid.

Download de Leidraad mondzorg bij zorgafhankelijke kwetsbare ouderen in een Wlz-instelling

Bron:

Leidraad mondzorg bij zorgafhankelijke kwetsbare ouderen in een Wlz-instelling; een consensus statement. A. Visser, W.Ph.L. van Ouwerkerk, F.R. Rozema, F. Lobbezoo, et al. doi: https://doi.org/10.5177/ntvt.2026.01.25011

 Door: Dr. Gert-Jan van der Putten, specialist ouderengeneeskunde. Dagelijks Leven Apeldoorn en Radboudumc, Nijmegen.