Blog: Stop met roeptoeteren over twee minuten tandenpoetsen

Decennia wordt deze boodschap herhaald door tandartsen, mondhygiënisten, fabrikanten van tandenborstels en (mond)gezondheidsorganisaties. Hoewel de aanbeveling om twee minuten de tanden te poetsen eenvoudig is te onthouden en evenzo gemakkelijk is te communiceren, zegt de duur van het tandenpoetsen verrassend weinig over het uiteindelijke resultaat.

Iconische gezondheidswijsheden zoals ‘Een appel per dag houdt de dokter op afstand’, dat een Nederlandse variant is van An apple a day keeps the doctor away (Davis et al., 2015) of de reclameslogan Snoep verstandig, eet een appel, die oorspronkelijk een campagneadvies was voor een betere mondverzorging en gezonde voeding en geïllustreerd werd via wachtkamer-posters, zijn hardnekkig en lastig uit het collectief geheugen te wissen.

Wellicht is het tijd om de vraagstelling: waar is het bewijs dat twee minuten poetsen daadwerkelijk leidt tot een schone mond? te herformuleren in een fundamentele vraag: hoe kan op een systematische en volledige wijze alle tandplaque daadwerkelijk worden verwijderd?

Kortom, het is tijd voor optimaal mondhygiënegedrag, want waar de één vrijwel alle plaque binnen anderhalve minuut verwijdert, slaat een ander na drie minuten nog steeds grote delen van het gebit over. Het probleem is dat tijd een surrogaatmaat is geworden voor kwaliteit.

Niemand zou accepteren dat een tandarts of mondhygiënist of zelfs een kaakchirurg ‘lang genoeg’ heeft behandeld of geopereerd zonder naar het resultaat te kijken… En toch beoordelen we tandenpoetsen nog steeds vooral op tijd?! Daarnaast kunnen twee minuten tandenpoetsen bij mensen onbedoeld een vals gevoel van zekerheid geven. Zodra de timer op een elektrische tandenborstel een seintje geeft of dat een zandloper de gemeten tijdsduur toont, denken veel mensen dat ze ‘klaar’ zijn, ongeacht of alle tand- en kiesoppervlakken daadwerkelijk zijn gereinigd.

Meten is weten, en weet wat je meet

In mijn opinie begint onderzoek en toegepaste wetenschap binnen de mondzorg met het durven betwijfelen van diepgewortelde vanzelfsprekendheden: misschien is twee minuten tandenpoetsen nooit het echte doel geweest en mogelijk was het altijd al de bedoeling om alle tanden schoon te krijgen? Welnu, de focus op strikt ‘twee minuten tandenpoetsen’ met een hand- of elektrische tandenborstel is inderdaad verouderd en wetenschappelijk gezien te kort door de bocht. Hoewel tijd een makkelijke richtlijn is, staat het los van de werkelijke kwaliteit van de gebitsreiniging. Een effectievere maatstaf voor mondhygiëne kijkt naar plaqueverwijdering en gedrag in plaats van naar de klok. Hierover presenteerden Burrekers en Buunk-Werkhoven (2026) een poster ‘Brush well and long enough?: A simple oral hygiene instruction?’ tijdens het wereldmondhygiënisten symposium in Milaan.

De Oral Hygiene Behavior Index

Juist om die reden verdient de wereldwijd vertaalde en toegepaste Oral Hygiene Behavior Index (OHB index; Buunk-Werkhoven et al., 2011 ook in Nederland serieuze aandacht!

De OHB-index kan mondhygiënegedrag objectiveren en is daarmee een veel betrouwbaardere voorspeller van effectieve plaqueverwijdering (oraal microbioom) dan alleen poetstijd (Burrekers en Buunk-Werkhoven, 2025; Coury et al., 2026; Gancz et al., 2026). Hiermee verschuift de aandacht van minuten naar kwaliteit van gedrag, en biedt de OHB-index de mogelijkheid om gerapporteerde zelfzorg objectiever te beoordelen. Een praktische manier om optimaal tandenpoetsgedrag aan te leren is de BBBA-methode (Buunk-Werkhoven et al., 2018).

BBBA-methode

Een systematische tandenpoetsvolgorde voorkomt dat delen van het gebit worden vergeten. De BBBA-methode (sistema AAAA; Burrekers et al., 2020) is een optimale tandenpoetsroutine dat uit een vaste volgorde bestaat,  waarbij alle oppervlakken van de tanden en kiezen consequent worden bereikt. Dit praktisch geheugensteuntje staat voor de Binnenkant, de Buitenkant, de Bovenkant (kauwvlakken) en de Achterkant van de laatste kiezen. De kracht van deze BBBA-methode zit niet enkel in de eenvoud, maar vooral in de gedragswetenschap. Herhaling van een vaste volgorde vermindert namelijk de cognitieve belasting en vergroot de kans dat het gedrag een automatisme wordt.

Tijd voor een nieuwe discussie

Wellicht is het de hoogste tijd dat mondzorgprofessionals zichzelf een ongemakkelijke vraag durven te stellen: Waarom blijven we, inclusief de producenten van mondzorgproducten en mondzorgorganisaties, een aanbeveling herhalen die gebaseerd is op tijd, terwijl de klinische uitkomst wordt bepaald door gedrag?

Tenslotte, het doel is niet alleen voorlichting, maar juist gedragsverandering. Door deze BBBA-methode als vaste tandenpoetsvolgorde voortdurend te benoemen, te adviseren, blijvend te instrueren en zichtbaar te maken, wordt de kans groter dat iedereen, jong en oud, deze tandenpoetsroutine daadwerkelijk overneemt. Een eenvoudige visuele interventie kan daarmee een krachtig hulpmiddel worden binnen de promotie van mondgezondheid en de preventieve mondzorg.

Een poster en banner als gedragsinterventie

Na de persoonlijke introductie-performance van de BBBA-tandenpoetsmethode in 2017 in Amsterdam, welke vervolgens door de creatieve bedenker als rap is uitgevoerd tijdens de Kidsfabriek in Ulft (Buunk-Werkhoven et al., 2018), werd in 2019 deze gedragsinterventie spontaan tijdens een tandenpoetsles voor kinderen in Ambon gedemonstreerd. Zowel in 2019 aan de Brawijaya Universitas als in 2022 aan de Universiteit van Banda Naira werd de BBBA-tandenpoetsvolgorde mondeling gepresenteerd en herhaald in de voorlichtinglessen over tandenpoetsen op Molukse scholen in 2025. Deze BBBA-methode werd overigens vanaf 2020 de basis voor de Bocas Sanas Holanda-Maimon voorlichtingslessen en is als een AAAA-sistema poster in Puerto Plata en in 2024 bij de Litouwse-Uruguayaanse Vereniging in Montevideo verspreid.

Onlangs is op artistieke wijze een visuele BBBA-banner ‘di Dalam, di Luar, di Atas, di Belakang; Sikat Semuanya Dengan Hati-hati!’ (Binnenkant, Buitenkant, Bovenkant, Achterkant – poets ze allemaal zorgvuldig!) voor de Molukken, Indonesië ontwikkeld en geïmplementeerd. Deze voorlichtingsbanner zal vanaf de start van het schooljaar 2026 als permanente geheugensteun fungeren in de TK Kasih Ibu school in Ambon, en op 2 scholen in Ihamahu en Banda Neira, waarbij voor het tandenpoetsen de focus van tijd naar effectiviteit wordt verschoven. Het gaat dus om het effectief verwijderen van tandplaque ofwel de bacteriële laag (biofilm) tweemaal per dag, ongeacht of dat nu 2, 3 of 4 minuten duurt. Daarbij wordt eveneens de fluoride-retentie benadrukt, door na het tandenpoetsen enkel het overtollige speeksel uit te spugen en niet direct te spoelen met water, zodat de beschermende stoffen hun werk kunnen doen. Ook wordt aanbevolen om de tong te poetsen en het gebit van de kinderen, nadat ze hun tanden en kiezen al zelf hebben gepoetst, door de ouders te laten napoetsen (Buunk-Werkhoven et al., 2025).

Bronnen:

Burrekers, S.Y., & Buunk-Werkhoven, Y.A.B. (2026). Brush well and long enough?: A simple oral hygiene instruction? A survey study in a Dutch oral hygiene clinic. Abstract-poster presentation at the ISDH – International Symposium on Dental Hygiene in Milan, Italy July 9-11, 2026

Burrekers SY, & Buunk-Werkhoven YAB. (2025). Identifying and monitoring oral hygiene behavior and oral comfort in individual patients in a private oral hygiene clinic. HESDIA. 1(1):16–24. 10.59476/hesdia.v0i1.691

Burrekers, S.Y., Doorman-Vasquez, M.C., Faes-Siebgens, M.J.C.M., Pascual, R.A., & Buunk-Werkhoven, Y.A.B. (2020). Self-Perceived Behavior and Process Evaluation of Bocas Sanas Holanda-Maimón (BSHM): From the Past to the Future. Biomedical journal of scientific & technical research, 26(5)

Buunk-Werkhoven, Y.A., Dijkstra, A., & van der Schans, C.P. (2011). Determinants of oral hygiene behavior: a study based on the theory of planned behavior. Community dentistry and oral epidemiology, 39(3), 250–259

Buunk-Werkhoven, Y.A.B., Takrovskaja, K., & Steverink-Jorna, L.M. (2018). Kidsfabriek, Oral health awareness and promotion of oral self-care during a learning and play event for children and parents in The Netherlands. Annual clinical journal of dental health, 7, 22-25

Buunk-Werkhoven, Y.A.B., Tamulienė, R., & Mačiulienė, D. (2025). Exploring parental opinions on oral hygiene behavior and knowledge of their young children in Lithuania: a cross-sectional survey study. Frontiers in oral health, 6, 1530265

Coury, S. M., Lopez, S. D., Savoca, P. W., Gaines, E. M., Parenti, B., Razon, A., Dosanjh, K. K., Labus, J. S., Jacobs, J. P., Eich, T. S., Wong, M. D., Callaghan, B. L., & Silvers, J. A. (2026). Does sex moderate health and Alzheimer’s disease risk tied to early educational experiences? The reducing inequities through social and educational change follow-up in early adulthood extension study protocol. Brain, behavior, & immunity – health, 55, 101294

Davis, M.A., Bynum, J.P., & Sirovich, B.E. (2015). Association between apple consumption and physician visits: appealing the conventional wisdom that an apple a day keeps the doctor away. JAMA internal medicine, 175(5), 777–783

Gancz, N. N., Savoca, P. W., & Callaghan, B. L. (2026). The oral microbiome is associated with stress, adversity, and mental health in young adults. Scientific reports, 10.1038/s41598-026-60803-4. Advance online publication

 

Dr. Yvonne Buunk-Werkhoven is Associate Professor (gedragswetenschapper, psycholoog en mondhygiënist) remote werkzaam aan de Medische faculteit van het Kauno kolegija in Litouwen.

Lees meer blogs