De zorg verandert. Waarom merkt de mondzorg daar zo weinig van?

Waar is iedereen?

Als ik op een congres binnen de mondzorg ben, is dit vrijwel altijd buiten mijn eigen regio en dan ben ik op het einde van de dag schor. Het is een perfecte netwerkgelegenheid en ik kom dan veel bekenden tegen. Je zou zeggen dat ik binnen mijn eigen regio nog veel meer bekenden zou tegenkomen. Inmiddels ben ik naar 5 bijeenkomsten geweest van De Gezondste Regio. En steeds maak in nieuwe contacten maar ik zie geen enkele collega. Ik ben een ware vreemde eend in de bijt. Ook zie ik weinig tot geen logopedisten of diëtisten. Maar wel weer fysiotherapeuten en jeugdverpleegkundigen. Daarnaast kom ik lange titels tegen zoals ketenregisseurs, beleidsadviseur WMO, JOGG coach en projectmanager diversiteit. In eerste instantie had ik geen idee wat dat allemaal concreet betekende. Maar zo langzaam aan begint het voor mij te wennen en kleur te krijgen.

Bovendien laat ik me horen. Ik laat weten dat we poortwachters zijn. Dat een gebit veel vertelt over mentale problemen. Dat we algehele medische problemen voor kunnen zijn als we lokale gebitsproblemen oplossen. Dat we als mondhygiënisten eerstelijns zijn en dus ook kunnen verwijzen. Dat we een van de weinige zorgverleners zijn die (potentieel) mensen hun hele leven blijven zien en dat we ook het hele gezin zien. Een unieke positie dus. Maar helaas zo uniek dat het binnen zorgbeleid vaak overgeslagen wordt.

En daarom schrijf ik dit stuk. Want als ik als voorzitter van Regionaal Overleg Mondzorg Achterhoek (ROMA) vraag welke tandartsen willen overleggen, blijft het doodstil…

Van zorg naar gezondheid

Nederland vergrijst. Het aantal chronisch zieken stijgt. De personeelstekorten nemen toe. De conclusie van beleidsmakers, zorgverzekeraars en gemeenten is helder: als we blijven werken zoals we nu doen, loopt het systeem vast. Daarom zijn het IZA en GALA ontstaan. Daarin staat niet langer de vraag centraal:

“Hoe behandelen we ziekte?”

Maar:

“Hoe zorgen we dat mensen gezonder leven en minder zorg nodig hebben?”

Dat klinkt misschien als een klein verschil, maar het verandert alles.

Over de schotten heen

Steeds vaker wordt gesproken over domeinoverstijgend werken. Dat betekent dat gezondheidsproblemen niet meer uitsluitend als een medisch probleem worden gezien.

Een kind met obesitas heeft misschien ook:

• financiële problemen thuis
• stress in het gezin
• weinig beweegmogelijkheden
• slaaptekort
• een ongezonde leefomgeving

Een oudere met een verhoogd valrisico heeft misschien niet alleen een lichamelijk probleem, maar ook eenzaamheid of beperkte mobiliteit.

Daarom ontstaan ketenaanpakken waarin zorg, welzijn, gemeenten, sport, onderwijs en het sociaal domein samenwerken.

Nieuwe functies die veel mondzorgverleners niet kennen

In veel regio’s werken inmiddels:

• centrale zorgverleners
• leefstijlcoaches
• bewegingsmakelaars
• welzijnscoaches
• brugfunctionarissen
• sociaal werkers
• wijkteams

Centrale zorgverlener

De centrale zorgverlener binnen Kind naar Gezonder Gewicht is bijvoorbeeld geen behandelaar, maar een verbinder die ervoor zorgt dat gezinnen de juiste ondersteuning krijgen vanuit verschillende domeinen. Veel mondzorgverleners hebben nog nooit met zo’n functionaris gesproken. Onbekend maakt onbemind. Het is opmerkelijk, want juist wij zien kinderen en volwassenen vaak eerder dan andere zorgverleners. Onze verantwoordelijkheid is hiermee dus groot. Wij zouden echt moeten weten wie de centrale zorgverlener is die een brede anamnese met het hele gezin zal hebben om hierbij samen de prioriteit te zoeken. Waarmee wil het gezin als eerste aan de slag? Hieraan wordt een coach verbonden die een traject met hen aangaat.

Verwijzen

Of wij direct naar de centrale zorgverlener kunnen verwijzen, is nog maar de vraag. Vreemd genoeg komt hier weerstand op. De huisarts is en blijft onze lijn. Maar wees eens eerlijk. Hoe is jouw relatie met de huisartsen? Spreken jullie elkaar wel eens? Heb je het idee dat jouw melding er serieus wordt genomen? Hier ligt dus werk. Deze betonnen muren maak ik maar al te vaak mee. Maar, zoals ik mijn laatste bijeenkomst bleek, we moeten hierin volharden. Beat the system, is de boodschap. Als jij het niet doet, doet niemand het. Dat voelt alsof je een hele lange adem moet hebben en dat is ook zo. En ja, dat zit geen verdienmodel voor je in. Nog niet. Maar ook daar werk ik aan. Elke keer pak ik de gelegenheid dat hier budget voor moet komen. Want er is geld. Maar het geld blijft hangen bij de beleidsmedewerkers, de managers, de projectleiders…de professional? Die moet er vooral de schouders onderzetten, maar het budget lijkt dan al vergeven.

Het meest opvallende is nog dat we voorop lijken te lopen in de mondzorg. Onze preventie staat. Of nou ja, ook dat behoeft verbetering, maar we hebben er al een hele poos aandacht voor. En toch staan we buitenspel.

Waar staat de mondzorg?

Dat is misschien wel de belangrijkste vraag. Want hoewel mondgezondheid steeds vaker wordt genoemd als onderdeel van algemene gezondheid, zien we mondzorg nog maar beperkt terug in regionale preventieprogramma’s, ketenaanpakken en sociale netwerken. Bij veel regioplannen ontbreekt mondzorg volledig. Niet omdat mondgezondheid onbelangrijk wordt gevonden, maar vaak simpelweg omdat niemand aan tafel zit die het onderwerp inbrengt.

De paradox

Juist de mondzorg beschikt over kennis die veel van deze programma’s nodig hebben.

Denk aan:

• voeding
• leefstijl
• gedragsverandering
• gezondheidsvaardigheden
• preventie
• vroegsignalering

Alle onderwerpen waar de huidige transformatie om draait. Toch positioneert de mondzorg zich vaak nog als een afzonderlijk domein.

Bekwaam is steeds vaker belangrijker dan diploma

Een tweede beweging die veel mondzorgverleners nog nauwelijks volgen, is de verschuiving van diploma naar bekwaamheid. Daar waar mondhygiënisten moord en brand schreeuwen over de lengte van de cursus tot preventieassistent en de rolverdeling soms niet duidelijk genoeg is, moedigt De Gezondste Regio juist aan om diplomaloos te gaan werken. Bekwaam is bevoegd, is de kreet. Bekwaam, hup, niet mekkeren, aan de slag en snel een beetje. Niet dat diploma’s verdwijnen, maar de zorg wordt steeds vaker georganiseerd rondom wat iemand daadwerkelijk kan bijdragen aan een zorgvraag. Dat zie je terug in taakverschuivingen, multidisciplinaire teams en nieuwe functies die niet altijd binnen traditionele beroepsprofielen passen.

De vraag verschuift langzaam van:

“Wat ben je?”

naar:

“Wat kun je bijdragen?”

De Gezondste Regio

Zelf participeer ik in de Achterhoek, maar een ander mooi voorbeeld van deze ontwikkeling is het initiatief De Gezondste Regio in Noord-Limburg. Daar ontmoeten zorgprofessionals, gemeenten, onderwijs, welzijnsorganisaties en inwoners elkaar rondom gezondheid en vitaliteit. Niet vanuit afzonderlijke organisaties, maar vanuit gezamenlijke maatschappelijke opgaven. Mondzorg zou in dergelijke netwerken een logische partner kunnen zijn. Toch is die aanwezigheid ook daar vaak nog beperkt.

De vraag voor de mondzorg

Misschien moeten we onszelf minder afvragen:

“Hoe positioneren we de mondzorg?”

En vaker:

“Welke maatschappelijke problemen helpen wij oplossen?”

Want zodra het gesprek gaat over:

• gezonde kinderen
• kansengelijkheid
• gezond ouder worden
• leefstijl
• gezondheidsgedrag
• preventie

heeft de mondzorg veel meer te bieden dan alleen een gezond gebit.

Conclusie

De zorgtransformatie is geen toekomstmuziek meer. In vrijwel alle regio’s wordt gewerkt aan netwerken, regioplannen, ketenaanpakken en verbindingen tussen zorg en welzijn. De vraag is niet of de mondzorg daarin een rol heeft. De vraag is of de mondzorg op tijd aanschuift. Wie niet vraagt, wordt overgeslagen.