Je bent nooit te laat om te stoppen met een speen

Voor veel ouders is de speen een vertrouwd hulpmiddel om hun kind te troosten of in slaap te krijgen. Maar langdurig gebruik kan gevolgen hebben voor de ontwikkeling van de mond. Preverbaal logopedist Maaske Treurniet vertelt waarom stoppen belangrijk is en hoe ouders dat kunnen aanpakken.

Voor Maaske Treurniet begon het onderwerp speengebruik vanuit haar werk als preverbaal logopedist. Sinds 2017 heeft ze in Nijmegen een praktijk die volledig gespecialiseerd is in preverbale logopedie. Ze begeleidt kinderen van nul tot twee jaar met eet- en drinkproblemen. Om preverbale logopedie bekender te maken, begon ze een Instagramaccount. Daar merkte ze dat ouders veel vragen hadden over fopspenen, drinkbekers en mondmotoriek. In 2022 verscheen ze bij RTL4 naar aanleiding van haar kennis over fopspenen en het effect daarvan op de kaak, het gehemelte en de tong. “Zo kwam het één van het ander.”

De tong als ‘levende beugel’

Een speen kan een handig hulpmiddel zijn, maar langdurig gebruik heeft volgens Treurniet invloed op de ontwikkeling van de mond. Wanneer een speen in de mond zit, ligt de tong onder in de mond. “Terwijl de tong eigenlijk boven in de mond hoort, wanneer je niet praat of eet. Lichtjes aangezogen tegen het gehemelte.” De tong speelt volgens haar een belangrijke rol bij de ontwikkeling van het gehemelte. “De tong is eigenlijk een levende beugel en zorgt dat het gehemelte mooi breed uitgroeit.” Dat is belangrijk voor verschillende functies, zoals eten en praten, maar ook voor de ruimte die later nodig is voor de tanden en kiezen.

Maar de gevolgen van langdurig speengebruik beperken zich niet alleen tot de mond. Een speen kan ook invloed hebben op de manier waarop een kind leert omgaan met troost. “Een speen is een handig hulpmiddel, maar als het te lang en te vaak wordt ingezet, kan het kind ook minder oefenen met ándere manieren van troost. Terwijl hij die andere manieren natuurlijk later nog wel nodig gaat hebben.”

Wanneer is het tijd om te stoppen?

Volgens Treurniet is het goed om met stoppen te beginnen wanneer de eerste tandjes doorkomen, en anders zo snel mogelijk daarna. Toch hoeft het volgens haar geen reden te zijn om moedeloos te worden wanneer een kind al wat ouder is. “Je bent nooit te laat om te stoppen. Vanaf het moment dat je stopt profiteert je kind daarvan bij de mondontwikkeling.”

De praktijk leert echter dat weten dát stoppen verstandig is, iets anders is dan het daadwerkelijk doen. Vooral voor ouders van peuters kan het afscheid lastig zijn. Treurniet adviseert daarom om het kind goed voor te bereiden. “Ongeveer twee weken voorbereiding is handig bij een peuter.” Dat kan bijvoorbeeld met een boekje of een zelfbedacht verhaaltje. Belangrijk is vooral dat een kind weet wat er gaat gebeuren en wanneer. Ouders kunnen ondertussen al beginnen met het afbouwen van de speen overdag. “De laatste stap is vaak het slapen zonder speen, dat vinden ze lastig.”

Niet wachten tot het kind er zelf klaar voor is

Een veelgemaakte fout is volgens Treurniet om te wachten tot een kind zelf aangeeft dat het van de speen af wil. “Een kind is niet anders gewend dan dat hij zijn speen heeft en zal dit dus niet snel zelf aangeven.” Een alternatief kan zijn om een kind alvast te laten wennen aan een andere vorm van troost. Zo kunnen ouders een speciale knuffel geven waarmee het kind al een tijdje slaapt voordat de speen verdwijnt. Daarnaast verschuift de troostfunctie weer meer naar de ouder. “De speen heeft een tijdje geholpen bij het troosten, maar als de speen wegvalt, is de ouder er gelukkig nog steeds.” Treurniet vindt het daarom belangrijk dat ouders het afscheid niet alleen zien als iets wat hun kind wordt afgenomen. Het is ook een moment waarop het kind nieuwe manieren van troost en geruststelling kan leren.

Van ‘wel belangrijk’ naar ‘nu is het moment’

Juist omdat stoppen met de speen vaak belangrijk wordt gevonden, maar ondertussen makkelijk wordt uitgesteld, ontstond de Landelijke Week zonder Speen. Treurniet omschrijft stoppen als iets dat typisch ‘wel belangrijk, maar nooit urgent’ is. Met de landelijke week wil ze ouders een extra aanleiding geven om de stap daadwerkelijk te zetten. “Hopelijk denken ouders: nu is het moment.” Tegelijkertijd wil de campagne het stoppen leuker en makkelijker maken door het samen te doen.

Een voorbeeld daarvan is de slinger van aap Silas, waaraan kinderen hun speen kunnen ophangen. “Als kinderen al die spenen zien hangen aan de slinger van de aap Silas, wordt het makkelijker om hun speentje ook op te hangen.” Volgens Treurniet verdient het afscheid bovendien aandacht. “Het stoppen is een mijlpaal voor het kind, iets om trots op te zijn. Daar mag je dus even bij stilstaan op een feestelijke manier.”

Een boek als voorbereiding

Treurniet schreef het boek Silas slaapt zonder speen omdat ze zelf behoefte had aan een boek dat kinderen op een begrijpelijke manier uitlegt waarom stoppen met de speen belangrijk is. “Ik zocht een boek waarin het kind zou kunnen leren waarom stoppen met de speen belangrijk is. De echte, eerlijke reden en niet bijvoorbeeld: ‘een speen is voor baby’s’. Dat boek heb ik uiteindelijk zelf geschreven.” Het boek bestond al een jaar toen de Landelijke Week zonder Speen werd georganiseerd. Hoewel het niet speciaal voor de campagne is geschreven, sluiten het boek en de week goed op elkaar aan. Het boek kan het hele jaar door worden gebruikt om kinderen voor te bereiden op het afscheid van hun speen. Omdat slapen zonder speen voor veel kinderen de laatste stap is, werd dat ook de titel van het boek. Het verhaal kan worden gebruikt tijdens de voorbereiding op het afscheid. Het boek bevat daarnaast een aftelkalender met stickers. Veertien dagen lang kan een kind na het lezen een sticker plakken. Na die voorbereiding kan de speen uiteindelijk aan de slinger voor Silas worden gehangen.

Ook een taak voor de mondzorgprofessional

Niet alleen ouders en logopedisten hebben volgens Treurniet een rol bij het stoppen met de speen. Ook tandartsen, mondhygiënisten en andere mondzorgprofessionals kunnen het onderwerp bespreekbaar maken. “Logopedisten merken dat het echt helpt als een andere professional al heeft uitgelegd waarom stoppen belangrijk is.” Mondzorgprofessionals kunnen ouders volgens haar uitleggen wat langdurig speengebruik doet en hen vervolgens verwijzen naar concrete hulpmiddelen die kunnen helpen bij het stoppen. Daarbij kunnen bijvoorbeeld het boek Silas slaapt zonder speen, de bijbehorende aftelkalender en het lied op Spotify worden genoemd.

Tot slot heeft Treurniet nog één duidelijke boodschap voor ouders en professionals. Ze ziet dat de speen de laatste jaren soms bijna een mode-item lijkt te worden. “Een fopspeen is een handig hulpmiddel, maar géén mode-item. Het hoeft niet te matchen bij de outfit en het hoeft er ook niet mooi uit te zien.” Haar advies is dan ook eenvoudig: gebruik de speen wanneer die nodig is, maar haal hem daarna weer uit de mond. “Geef de speen alleen wanneer het nodig is, en laat ’m niet standaard in de mond zitten.”

 

 Interview door Jennifer Delgado met logopedist Maaske Treurniet

 

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief

Selecteer lijst(en):
Wat is je functie? 

Lees meer over: Interview, Kindertandheelkunde, Opinie