Radiopake afwijkingen van het kaakbot

Verslag van de lezing van prof. dr. Jan G.A.M de Visscher over radiopake afwijkingen van het kaakbot tijdens de cursus – Afwijking op een OPT: wat te doen?, een interactieve cursus waarbij cursisten een zeer informatief cursusboek ontvingen.

De verschillende differentiaaldiagnoses bij peri-apicale radiopaciteiten:

• Condenserende osititis (FCSO)
• Idiopatische osteosclerose
• Cemento-osseuze dysplasie (eindstadium)
• Ossificerend fibroom
• Cementoblastoom
• Hypercementose
• Overprojectie over de peri-apex van:
  o Torus mandibularis
  o Odontoom
  o Weke delen opaciteit

Focale chronische scleroserende osteomyelitis/condenserende ostitis

Dit heeft altijd een nauwe relatie met de peri-apex en komt alleen voor bij een elementen met een pulpitis of een necrotische pulpa. De oorzaak van de afwijking is de irritatie vanuit de pulpa. Het heeft altijd ontsteking als oorzaak. Meestal wordt dit gezien bij kinderen of jongvolwassenen in de (pre)molaarstreek van de onderkaak. De afwijking heeft geen radiolucente rand. Bij 85% van de gevallen gaat de afwijking in regressie na een endodontische behandeling. Een persisteert opaciteit na een endodontische behandeling wordt ‘bone scar’ genoemd.

Idiopathische osteosclerose

Het grote verschil met bovenstaande afwijking, is dat hierbij het element wel sensibel is. Dit komt regelmatig voor: er is regionaal extra botaanmaak zonder aanleiding en de oorzaak is onduidelijk. Idiopathische osteosclerose komt voor in het hele skelet. In de kaak is 90% van de gevallen in de onderkaak gelegen. Meestal vindt het zich in de peri-apicale regio, soms interradiculair maar kan ook de processus alveolaris voorkomen.. De parodontale lijn van het gebitselement loopt door en de afwijking blijft binnen de contour van de kaak. Een andere naam is ‘dense bone island’

Het grote verschil met hypercementose is dat bij hypercementose de peri-apicaallijn rondom de afwijking loopt: de afwijking is onderdeel van het betreffende gebitselement.

Er worden nooit elementen verplaatst door een idiopatische osteosclerose. Gebeurt dit wel, dan is er sprake van een andere botafwijking, bijvoorbeeld een osteoom of een osteosarcoom en is een biopt vereist.

Floride cemento-osseuze dysplasie

Deze afwijking is de evenknie van de peri-apicale cemento-osseuze dysplasie (die voorkomt in het onderfront), maar is in de gehele kaak gelegn: multifocaal. Het kan verschillende verschijningsvormen hebben: radiolucent, radiopaak of gemengd, maar altijd met een radiolucente rand. Floride cemento-osseuze dysplasie komt, evenals peri-apicale cemento-osseuze dysplasie, veel vaker voor bij vrouwen dan bij mannen (10:1) en in 90% bij mensen met een donkere huidskleur.
Aanvullend radiologisch onderzoek, bijvoorbeeld een CBCT, is niet geïndiceerd. Het beleid blijft namelijk hetzelfde: de patiënt hoeft ook niet radiologisch vervolgd te worden. Twijfel je over de diagnose: dan kun je wel over een aantal jaar nieuwe beeldvorming maken om het te bevestigen maar het is dan beter de patiënt te verwijzen voor medebeoordeling.
De kaak is niet minder sterk en de cortex is intact. Er is geen hoger risico op breuk van de kaak.

Focale cemento-osseuze dysplasie

Komt zelden voor en betreft een focale afwijking die een radiolucent, radiopaak of gemengd beeld heeft, maar altijd met een radiolucente rand. De meeste laesies zijn kleiner dan 15 mm, wederom vaker bij vrouwen dan mannen (10:1), alleen nu zonder voorkeur voor mensen met een donkere huidskleur. Doordat het zich maar op één plaatst bevindt is er een differentiële diagnose en wordt daarom door de kaakchirurg een biopt genomen.

Naast de peri-apicale-, floride- en focal cemento-osseuze dysplasie, vallen ook het ossificerend fibroom en fibreuze dysplasie onder de fibro-osseuze laesies van de kaak. Een ossificerend fibroom kan hetzelfde beeld geven als een cemento-osseuze dysplasie.

Fibreuze dysplasie

Fibreuze dysplasie is een aangeboren goedaardige ontwikkelingsstoornis van het bot. Er is sprake van een verhoogde afbraak en opbouw van afwijkend bot. Er wordt jong fibreus bot gevormd met onregelmatige trabeculae. De afwijking kan overal in het skelet voorkomen vaak al op jonge leeftijd. Het groeit langzaam, pijnloos en geeft een zwelling. In de meeste gevallen stopt de groei na de adolescentie.

Cementoblastoom

Dit is een dentogene goedaardige tumor gevormd uit het cement. Het is een relatief snelgroeiende, meestal pijnlijke afwijking. Het is pijnlijk doordat er pulpitis ontstaat door resorptie van de wortel en ingroei in het wortelkanaal. Het komt meestal voor in de onderkaak, voor het twintigste levensjaar. Het is een scherpbegrensde opaciteit verbonden met de radix. Er vindt expansie van het bot plaats met corticale erosie en wortelresorptie. De behandeling bestaat uit het verwijderen van de tumor en het gebitselement

Odontoom

Deze heeft geen relatie met de gebitselementen. Het is het best te vergelijk met een misvormde tand.
Er zijn twee verschillende types:

• Compound odontoom: er zijn daadwerkelijk tandstructuren zichtbaar
• Complex odontoom: een mix van alle dentale weefsels door elkaar heen

Osteosarcoom

Dit is een kwaadaardige tumor, waarvan een snelle en een langzaam groeiende variant bestaat. Staat dit in je differentiaaldiagnose, dan moet de patiënt absoluut ingestuurd worden naar de kaakchirurg!

Prof. dr. Jan G.A.M de Visscher behaalde in 1977 het tandartsexamen en werd aansluitend opgeleid tot MKA-chirurg. In 1989 rondde hij de studie geneeskunde af. In 1999 promoveerde hij op diverse aspecten van de diagnostiek en behandeling van het plaveiselcelcarcinoom van de lip. Van 1982 – 2020 was hij als MKA-chirurg, hoofdhals-oncoloog werkzaam in het Medisch Centrum Leeuwarden (MCL) en was o.a. perifeer opleider voor de opleiding tot MKA-chirurg vanuit het UMC Groningen. Vanaf 2014 is hij deeltijds werkzaam aan Amsterdam Universitair Medische Centra, locatie VUmc.
Jan de Visscher is een veel gevraagde spreker zowel in binnen- als buitenland. Daarnaast organiseert en verzorgt hij regelmatig postacademisch onderwijs op het gebied van de mondpathologie en de hoofdhals-oncologie. Hij heeft zowel nationaal als internationaal meerdere bestuurlijke functies bekleed. Zo was hij van 2006 – 2008 voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Mondziekten-, Kaak- en Aangezichtschirurgie (NVMKA) en jarenlang de Nederlandse vertegenwoordiger bij de EACMFS en IAOMS.

Verslag voor dentalinfo.nl, door tandarts Paulien Buijs, van de lezing van Jan de Visscher tijdens de cursus – Afwijking op een OPT: wat te doen?

Lees ook de andere verslagen van deze cursus:
Beoordeling van de panoramische röntgenopname
Bot pathologie
Weke delen opaciteiten