Identiteit, kwetsbaarheid en het gezicht: een spiegel voor de mondzorg

Tijdens haar lezing opent Woertman met een passage uit haar boek:

“Identiteit is altijd een identiteit in relatie tot een ander. Via de spiegel van de ander krijgen we een idee over wie we zijn. Zeg me wie ik zie want jezelf zijn, dat doen we samen. Alles draait om relaties; onze relaties geven ons onze identiteit.”

De mens als persoon en als ding

Woertman legt uit dat we in onze omgang met anderen vaak wisselen tussen twee manieren van kijken: we kunnen iemand benaderen als persoon of als ding.
Dat is soms functioneel, zeker in de tandartsstoel, waar een patiënt tijdelijk een ‘lichaam’ wordt dat behandeld moet worden. Maar in veel situaties is die benadering ongewenst.

We behandelen niet alleen anderen op deze manieren, maar ook onszelf. We kunnen onszelf objectiveren als iets wat ‘gerepareerd’ moet worden of we kunnen onszelf benaderen als mens, met gevoelens en geschiedenis. Juist in de zorg vraagt dit om bewustzijn.

Van lichaam naar ik

Een mens wordt geboren als lichaam, niet als persoon. Pas rond anderhalf jaar begint de ontwikkeling van het ik-besef.
Dat ‘ik’ ontstaat via taal doordat we leren zeggen “ik” terwijl we door anderen met “jij” worden aangesproken. Woertman benadrukt dat we geen vaststaande identiteit hebben: wie we zijn, verandert continu met tijd, omgeving en ervaringen. Maar de basis blijft wel hetzelfde.

We bouwen ons zelfbeeld op uit de manier waarop anderen naar ons kijken. “Dat willen we liever niet horen,” zegt Woertman, “want we leven in een tijd van doorgeschoten autonomie en vrijheid. Toch zijn we diep afhankelijk van elkaar of we dat nu leuk vinden of niet.”

De gespleten mens

Die afhankelijkheid creëert volgens Woertman een spanning: we zijn een lichaam, maar we hebben ook een zelfbeeld, een geconstrueerd ‘ik’ waarmee we naar onszelf kijken. Dat levert houvast, maar ook verlies op.
Bij elke stap in onze ontwikkeling laten we iets achter. Toen we leerden lopen, zijn we gestopt met kruipen. Toen we leerden spreken, hielden we niet meer op. Het belangrijkste dat we verliezen, is het directe contact met wie we in de kern zijn met ons lichaam als bron van kennis en gevoel.

We raken verwijderd van dat lijf, terwijl het lichaam juist signalen geeft over hoe het met ons gaat. In onze huidige samenleving zijn we zo rationeel geworden dat we het lichaam soms zien als een stoorzender.

Kwetsbaarheid als grond om op te staan

Woertman spreekt openlijk over haar eigen ervaring met ziekte. Ze kende zichzelf als sterk en gezond, totdat die identiteit plotseling wankelde.
“Je denkt te weten wie je bent, maar bij tegenslag valt dat beeld uiteen,” vertelt ze. “Als je daarin durft te blijven staan, en ontdekt dat alles wat je hebt opgebouwd op een andere manier waardevol kan zijn, dan groei je.”

Voor haar werd kwetsbaarheid geen zwakte, maar juist een fundament. “Kwetsbaarheid is grond waar je op kunt gaan staan,” zegt ze. “Ze heeft me rustiger gemaakt en luchtiger, ook naar anderen.”

De kracht en valkuil van het ‘wij’

Identiteit gaat ook over groepen. Zodra we onszelf als deel van een ‘wij’ zien, ontstaat er automatisch een ‘zij’.
Woerman stelt de vraag: Wordt ons verlangen naar verbondenheid een betonnen muur, of laten we er ramen en deuren in zodat anderen ook binnen mogen komen?
In dat spanningsveld kunnen ook machtsverhoudingen en uitsluiting ontstaan. Iets wat in de samenleving, maar ook binnen teams in de zorg herkenbaar is.

Het gezicht als symbool van onze tijd

Een opmerkelijk gevolg van de huidige beeldcultuur is volgens Woertman dat het gezicht belangrijker is geworden dan ooit.
“Door de telefoon en sociale media zien we onszelf voortdurend. Voorheen was ons gezicht een mysterie want je kon het alleen indirect zien. Nu kijken we dagelijks tientallen keren naar onszelf in beeld. Dat heeft grote gevolgen voor hoe we onszelf beleven.”

Woertman ziet dat verschuiving van een woordcultuur naar een beeldcultuur als een dubbel fenomeen: het gezicht verbindt, maar ook vervreemdt. “We lezen elkaars gezichten, maar door schermen verliezen we ook de echte ontmoeting. Appen en swipen kunnen letterlijk de ander wegvegen.”

Een oproep tot echtheid

Tot slot spreekt Woerman zich krachtig uit tegen de doorgeschoten esthetisering van het gezicht.

“De fixatie op perfectie, botox en fillers maakt me ongelukkig,” zegt ze. “We moeten ogenblikkelijk stoppen met het gladstrijken van wat ons menselijk maakt. Laat dat spleetje gewoon zitten.”

Haar boodschap aan de mondzorg is even eenvoudig als diep:

“Focus op gezondheid, niet op maakbaarheid. Laten we het echte leven omarmen en elkaar blijven lezen, elkaar nabij komen en helpen.”

Kern van haar boodschap:

Esthetiek en identiteit zijn onlosmakelijk verbonden met relaties en kwetsbaarheid. In een tijd waarin het gezicht ons visitekaartje lijkt te zijn geworden, herinnert Liesbeth Woertman ons eraan dat menselijkheid juist schuilt in het onvolmaakte.

Prof. dr. Liesbeth Woertman is psycholoog en doet vanaf de jaren tachtig van de vorige eeuw onderzoek naar lichaamsbeelden. In 1994 promoveerde ze op beelden van een lichaam aan de Universiteit van Utrecht. Sinds 2020 is zij met emeritaat en schrijft ze boeken en geeft lezingen en workshops over zelf-en lichaamsbeelden, de psychologie van het uiterlijk, mensbeelden en identiteit. In 2025 verscheen Zeg me wie ik ben. Over de grenzen van identiteit.

Verslag door Lieneke Steverink-Jorna, mondhygiënist, voor dentalinfo.nl van de lezing van prof. dr. Liesbeth Woertman tijdens het VMTI-congres.