Kunst van de operatiekamer: hoe Rebecca Banens medisch afval omtovert tot betekenisvolle kunst

Het idee ontstond tijdens haar tijd op de kunstacademie. Terwijl ze werkte in de oogheelkundige kliniek, viel het haar op hoeveel mooie, schone en soms ook ongebruikte (verpakking) materialen na een ingreep werden weggegooid. “De vormen, de kleuren, de verpakkingen. Ik dacht: dit is zonde om weg te gooien,” vertelt ze. Ze begon het schone afval, van PET bakjes tot steriele armsteunhoezen, apart te houden. Al snel hielpen collega’s mee. “Assistenten en oogartsen leggen vaak materialen voor mij apart. Sommigen belden zelfs: ‘Ik heb nog wat. Kun je dit gebruiken?’”

Materiaal om mee te creëren

Wat voor veel mensen afval is, wordt voor Rebecca materiaal om mee te creëren. Maar haar werk is meer dan creatieve herbestemming. Het is een spiegel voor een sector die volgens haar ongemerkt gigantische hoeveelheden afval produceert. De zorgsector is verantwoordelijk voor zo’n zeven procent van de totale CO₂-uitstoot in Nederland. Op de OK ziet ze dagelijks hoe snel de afvalzakken zich vullen. “We hebben een soort fast healthcare gecreëerd,” legt ze uit. “Bij elke ingreep pakken we nieuwe proceduretrays uit, waarvan vaak menig medisch hulpmiddel ongebruikt in de prullenbak gaat. Dat is niet houdbaar.” In die overvloed van disposable hulpmiddelen zit iets tegenstrijdigs. “We maken mensen beter, maar tegelijkertijd creëren we ziekmakende hoeveelheden afval. Dat wringt.”

Polyfant

Om die realiteit zichtbaar te maken, begon ze grotere kunstwerken te bouwen. Het bekendste voorbeeld is de polyfant, een enorme olifant opgebouwd uit afval van zo’n tweehonderd staaroperaties. “En dat is maar een fractie. In Nederland doen we er jaarlijks 180.000. Je zou er 900 polyfanten van kunnen maken,” zegt ze. Het kunstwerk reist inmiddels door ziekenhuizen om zorgprofessionals bewust te maken van de omvang van de afvalstroom.

Hoewel duurzaamheid een serieuze aangelegenheid is, wil Banens het onderwerp aangenaam en aantrekkelijk maken en treed ze op als Plastic Soup DJ met de Plastic DJ Booth (gemaakt van oogheelkundige verpakkingen) op congressen en bijeenkomsten. “Het werkt fantastisch. Zorgmedewerkers herkennen meteen het materiaal en realiseren zich: oh ja, dit gooien wij allemaal weg.”

Voor de mondzorg maakte ze een vergelijkbaar statement-piece: een kleurrijke slagtand gevuld met materialen uit tandartspraktijken, in opdracht van de KNMT. De Slagtand (of Polytand- verwijzend naar diverse soorten kunststoffen en plastics) laat hetzelfde probleem zien, maar dan met wegwerpmaterialen uit de tand en mondzorg.

Green team

Banens ziet duurzaamheid in de mondzorg vooral als iets wat je stap voor stap opbouwt. Een goed begin? “Maak duurzaamheid onderdeel van je visie. En stel een green team samen, al zijn het maar één of twee mensen. Samen kijk je naar afvalstromen, duurzame inkoop en kleine aanpassingen die je kunt doorvoeren.”

Haar grootste toekomstwens is ambitieus maar haalbaar: werken in een volledig circulaire oogkliniek. “In sommige landen gebeurt het al. In India produceren ze bij staaroperaties tien keer minder afval dan wij, met dezelfde medische uitkomsten. Het kán dus echt.”

Fossil Flower

Aan het einde van het gesprek vertelt ze over het mooiste compliment dat ze ooit kreeg: haar kunstwerk Fossil Flower Is onderdeel van de expositie “pijlers van Hoop” in het Museon-Omniversum. “Dat vond ik echt bijzonder,” zegt ze.

Rebecca’s kunst is geen versiering. Het is een spiegel, een aanklacht, en tegelijk een hoopvol gebaar. Want elk kunstwerk dat zij maakt, is een stille herinnering aan die ene simpele vraag die aan alles voorafgaat: waarom gooien we dit eigenlijk weg?

Interview door Jennifer Delgado met Rebecca Banens