Dagelijks gebruiken miljoenen mensen een mondspoelmiddel als onderdeel van hun mondverzorging. Het wordt ingezet voor een frissere adem, het verminderen van tandplak en het ondersteunen van gezond tandvlees. Tegelijkertijd verschijnen er, met name op sociale media, berichten waarin vraagtekens worden gezet bij de veiligheid van bepaalde producten. Mondhygiënist en klinisch epidemioloog Bregje van Swaaij onderzocht de rol van mondspoelmiddelen in de preventieve mondzorg en concludeert dat deze producten veilig zijn bij correct gebruik en, afhankelijk van de indicatie, een zinvolle aanvulling kunnen vormen op de dagelijkse mondhygiëne. Daarbij geldt wel: de keuze voor een product vraagt om een individuele afweging.

Grondige mechanische reiniging – tandenpoetsen en interdentale reiniging – blijft de basis van een goede mondgezondheid. Mondspoelmiddelen kunnen hierop aanvullend werken. Producenten claimen uiteenlopende voordelen, zoals het terugdringen van tandplak, het verbeteren van de conditie van het tandvlees en het verkleinen van de kans op cariës.

Discussie over samenstelling

De afgelopen jaren was er in de media aandacht voor mogelijke risico’s van mondspoelmiddelen met alcohol of chloorhexidine. In haar onderzoek analyseerde Van Swaaij de samenstelling van verschillende typen mondspoelmiddelen, de wetenschappelijke onderbouwing van hun werking, het gebruik door consumenten en de relevantie voor de tandheelkundige praktijk. Daarmee levert zij een inhoudelijke bijdrage aan de lopende discussie.

Alcohol: effectiviteit en gebruikservaring

Alcoholhoudende mondspoelmiddelen krijgen online geregeld kritiek. Volgens Van Swaaij tonen eerdere wetenschappelijke studies echter aan dat deze producten veilig zijn. In haar onderzoek stond daarnaast de vraag centraal of alcohol bijdraagt aan de effectiviteit van het spoelmiddel.

De resultaten laten zien dat mondspoelmiddelen met essentiële oliën en alcohol effectiever zijn in het remmen van tandplakvorming dan vergelijkbare alcoholvrije varianten. Een vergelijkbaar effect werd gezien bij producten met chloorhexidine. Het verschil werd vooral zichtbaar wanneer uitsluitend werd gespoeld, zonder aanvullende mechanische reiniging. Wanneer mondspoelmiddelen worden gebruikt als aanvulling op tandenpoetsen, blijken de verschillen tussen alcoholhoudende en alcoholvrije varianten in effectiviteit gering.

Wat betreft gebruikservaring gaven deelnemers vaker de voorkeur aan alcoholvrije producten. Combinaties van alcohol en essentiële oliën werden vaker geassocieerd met een prikkelend gevoel of verhoogde gevoeligheid in de mond, wat als minder prettig werd ervaren.

Invloed op de bloeddruk

Ook de vermeende relatie tussen chloorhexidine en veranderingen in de bloeddruk werd onderzocht via een literatuurstudie. Online wordt gesuggereerd dat chloorhexidine invloed kan hebben op mondbacteriën die betrokken zijn bij de regulatie van de bloeddruk. De geanalyseerde studies laten echter zien dat eventuele veranderingen minimaal en statistisch niet significant zijn. Bovendien vallen de gemeten verschillen binnen de gebruikelijke meetfout van een bloeddrukmeting en zijn zij klinisch niet relevant. In de praktijk kan het effect van mondspoelmiddelen op de bloeddruk daarom als verwaarloosbaar worden beschouwd.

Gerichte inzet in de praktijk

Op basis van haar bevindingen concludeert Van Swaaij dat mondspoelmiddelen veilig zijn bij correct gebruik en, mits er een duidelijke indicatie is, een waardevolle aanvulling kunnen vormen op de dagelijkse mondverzorging. De effectiviteit en waardering door de gebruiker hangen samen met de specifieke samenstelling van het product.

Voor mondzorgprofessionals ligt hier een belangrijke rol. Heldere communicatie over ingrediënten, werking en mogelijke bijwerkingen, afgestemd op de individuele patiënt, kan bijdragen aan betere behandelresultaten en een hogere therapietrouw.

Proefschrift

Op 6 februari verdedigde Van Swaaij haar proefschrift Mouthwashes in preventive oral healthcare. From composition to clinical outcomes aan de Universiteit van Amsterdam. Promotoren waren prof. dr. D.E. Slot, prof. dr. G.A. van der Weijden en prof. dr. M.F. Timmerman.

Het najaarscongres van de Nederlandse Vereniging voor Kindertandheelkunde (NVvK) vond plaats op vrijdag 21 november 2025 in Hilversum.

Tijdens het congres is voor de tiende keer de NVvK-elmex® scriptieprijs voor de beste scriptie op het gebied van de kindertandheelkunde uitgereikt. Deze prijs wordt jaarlijks alternerend uitgereikt aan de beste bachelorscriptie van de opleidingen mondzorgkunde en de beste masterscriptie van de opleidingen tandheelkunde. Dit jaar was de opleiding tandheelkunde aan de beurt.

Prijzen

De eerste prijs bestaat uit een bedrag van 1000 euro (beschikbaar gesteld door elmex®/Colgate) en een jaar gratis lidmaatschap (à 70 euro) van de Nederlandse Vereniging voor Kindertandheelkunde. De tweede prijs bestaat uit een bedrag van 500 euro en de derde prijs een bedrag van 250 euro.

De ingezonden scripties hadden veel verschillende onderwerpen. De jury heeft alle inzendingen beoordeeld op originaliteit, klinische relevantie, bruikbaarheid en uitvoering. Volgens de jury waren alle inzendingen van hoge kwaliteit. Chiara Eenkhoorn (UMCG) heeft de eerste prijs gewonnen, de tweede prijs ging naar Lisanne Pen (UMCG) en de derde prijs was voor Bente Koolenbrander (UMCG).

Chiara Eenkhoorn heeft tijdens het congres een presentatie gegeven over de scriptie met als titel: “Borstvoeding en mondgezondheid: een onbesproken thema in de tandartsstoel? De opvatting, attitudes en wens voor informatie onder mondzorgprofessionals.’’

Bespreken borstvoeding en mondgezondheid

Het doel van dit onderzoek was, middels een vragenlijst, te onderzoeken of tandartsen borstvoeding in relatie tot mondgezondheid bespreken tijdens tandartsbezoeken. Gezien de tegenstrijdigheden in de bestaande literatuur, is het mogelijk dat tandartsen onvoldoende geïnformeerd zijn over dit onderwerp, wat ertoe kan leiden dat zij het niet bespreken met patiënten.

Het tweede doel was dan ook om te verkennen of er behoefte is aan informatie voor tandartsen met betrekking tot dit onderwerp. Uit de resultaten blijkt dat 79% van de tandartsen vindt dat borstvoeding besproken zou moeten worden, maar dat dit in de praktijk zelden gebeurt. Opvallend was, dat mannelijke tandartsen dit onderwerp duidelijk minder vaak bespraken dan vrouwelijke tandartsen. Ook jongere tandartsen blijken vaker bereid dit onderwerp aan te snijden dan oudere tandartsen. Een ander belangrijk inzicht is de onzekerheid die veel tandartsen ervaren over de effecten van borstvoeding op de mondgezondheid, vooral wat betreft de duur van de borstvoeding en het risico op cariës of malocclusie.

Grote behoefte aan richtlijn

De conclusie van het onderzoek is dat er grote behoefte onder tandartsen is aan informatie over de relatie tussen borstvoeding en mondgezondheid. Deze informatie zouden zij graag terugzien in een richtlijn. Aanbevelingen omvatten meer onderzoek naar de effecten van borstvoeding op de mondgezondheid en de integratie van deze informatie in bestaande richtlijnen, zoals de KIMO-richtlijn ‘Mondzorg voor Jeugdigen’.

Onlangs werd een publicatie van Selma Burrekers en Yvonne Buunk-Werkhoven gepubliceerd over hoe een patiëntpopulatie in een solo mondhygiëne praktijk hun eigen algemene gezondheid, fysieke en psychisch mondcomfort, optimale mondhygiënegedrag (OHB) en de eigen mondgezondheid beoordeelden.

Het artikel werd gepubliceerd in het nieuwe wetenschappelijke tijdschrift Health, Environment and Sustainable Development: Interdisciplinary Approach (HESDIA journal

Praktijkstudie

Selma Burrekers, zelfstandig gevestigde mondhygiënist in Groningen, heeft het onderzoek uitgevoerd in haar praktijk. Een vragenlijst, met onder andere de OHB index, en de oral discomfort schaal – beide door Yvonne ontwikkeld – werd vooraf aan de halfjaarlijkse controlebeurt, of de drie-of viermaandelijkse recall, ingevuld door de betreffende personen. Ruim 250 mensen namen deel en Selma behandelde de patiënten volgens een recall-routine, gaf hen advies op maat over hun mondgezondheid, wat ze deed op basis van haar eigen professionele dagelijkse praktijkervaring. Uiteindelijk gaf dit haar niet enkel een beter beeld van haar patiëntpopulatie, maar ook lieten de uitkomsten zien hoe zij hun algemene en mondgezondheid ervaarden. De vragenlijst omvatte vragen over o.a. welke interdentale middelen iemand gebruikt en hoe vaak deze werden gebruikt, ook welke poetsmethode gehanteerd werd.

Doel

Omdat de praktijk inmiddels in ruim 30 jaar 3x is verhuisd kon zij zien dat de gemiddelde leeftijd van haar patiëntenpopulatie inmiddels 65 jaar bedraagt, waarvan velen zowaar tegen de 80 jaar zijn. Zelf loopt Selma inmiddels ook tegen pensioengerechtigde leeftijd aan en dit overzichtsrapport was tevens een mooi moment om te zien wat de trouwe patiënten hebben ervaren van alle behandelingen en wat was blijven hangen van alle instructies van de afgelopen jaren. Bovendien was het doel van dit onderzoek ook om meer te weten te komen over hoe in het algemeen een Nederlandse zelfstandige mondhygiënist in Noord-Nederland al meer dan 40 jaar mondzorg en mondcomfort biedt aan patiënten, en hoe de patiënten zelf denken over hun mondhygiënegedrag en mondcomfort; transparante en relevante informatie voor een mogelijke opvolger van deze solo mondhygiënekliniek.

Vragenlijst

In deze toegepaste wetenschappelijke praktijkstudie werd het mondhygiënegedrag (OHB-index) van een deel van het totale patiëntenbestand geëvalueerd door de oorspronkelijke OHB-index toe te voegen aan een conceptversie van de MondiX-i® (Buunk-Werkhoven et al. 2012), waarin ook een meetinstrument om subjectief oraal ongemak was opgenomen (Buunk-Werkhoven et al. 2025). Deze versie van de MondiX-i® vragenlijst, waarin verondersteld wordt dat een optimale mondhygiënegedrag resulteert in verhoogd ervaren mond comfort (zie tabel) is onder andere samengesteld om individuele OHB te monitoren en/of te evalueren en om patiënten te begeleiden met het op peil houden van hun mondgezondheid in een mondhygiënepraktijk door een mondhygiënist.

klik hier voor een vergrote versie

De correlaties weergegeven in de tabel laten de samenhang tussen de gemeten variabelen (eigen algemene gezondheid, fysieke en psychisch discomfort, optimale mondhygiënegedrag (OHB) en eigen mondgezondheid) zien, dus in welke mate de ene variabele verandert als de andere variabele verandert. Ook geeft een correlatie weer hoe sterk dat verband is en wat de richting is van de relatie. Een negatieve correlatie betekent dat als de ene variabele toeneemt, de andere variabele afneemt. Bijvoorbeeld, mannen rapporteerden significant iets meer psychische discomfort (r=-.48), dan fysieke discomfort (r=-.41) te ervaren als zij hun eigen mondgezondheid als minder goed beoordeelden. Terwijl bij vrouwen (vergeleken met de mannen) het verband tussen psychische discomfort en de eigen mondgezondheid relatief wat zwakker is (r=-.36), bleek het verband tussen fysieke discomfort en de eigen mondgezondheid juist iets sterker (r=-.46).

Het verband tussen psychische discomfort en de eigen mondgezondheid in de groep patiënten jonger dan 65 jaar vergeleken met de ouderen was overeenkomstig als tussen mannen en vrouwen, respectievelijk r=-.48 (jonger dan 65 jaar) en r=-.31 (65 jaar en ouder). Ook voor de groep patiënten die een elektrische tandenborstel gebruikten was dit verband gelijk en was het relatief significant sterker (r=-.46) dan voor degenen die hun gebit met een handtandenborstel poetsten (r=-.28).

Een positieve correlatie betekent dat als de ene variabele toeneemt, de andere variabele ook toeneemt. Bijvoorbeeld, bij vrouwen en bij de groep jonger dan 65 jaar was er een significant positief verband tussen de eigen algemene en mondgezondheid, respectievelijk r=.23 en r=.27. Bij mannen en bij de groep ouderen was er geen samenhang tussen deze twee specifieke variabelen. Em evenmin in de patiëntengroepen die een hand- of elektrische tandenborstel gebruikten.

Samenvattend

Samenvattend, beoordeelde zo’n 95% van de hele patiëntenpopulatie hun algemene gezondheid als meer dan ruim voldoende, namelijk met het cijfer 7.6 én rapporteerden zij voor hun mondgezondheid gemiddeld het cijfer 7. Verondersteld kan worden, dat voor deze patiëntpopulatie, bestaande uit grotendeels 65+ers, een regelmatig bezoek aan een mondhygiënist een positief effect kan hebben op het algemeen welbevinden. Hoewel de patiënten relatief lage totaalscores op de Oral Discomfort-schaal hadden, kan worden aangenomen dat zij in relatie tot hun mondgezondheid toch vooral optimale mondcomfort ervoeren. Tevens bleek dat een groot deel van de patiënten in deze praktijk de elektrische tandenborstel gebruikt, al dan niet afgewisseld met de handtandenborstel. En daarbij gaven veel 65+ers wel aan slechts 1x per dag hun tanden te poetsen, maar dan wel wat langer dan 2 minuten.

Begrijpen van gedrag op gebied van mondhygiëne

Er is nog steeds weinig praktijkgericht onderzoek met een index van het belangrijkste geadviseerde en hopelijke uitgevoerde mondhygiënegedrag in mogelijke samenhang met psychische en fysieke mondongemakken in Nederland uitgevoerd en bedoeld voor alle mondzorgprofessionals en -behandelaars. Dit praktijkonderzoek vult dus een leemte op in het begrijpen van gedrag op het gebied van mondhygiëne en mogelijk gerelateerd aan de uitkomsten binnen de initiële parodontale therapie.

Mochten collega-mondhygiënisten en/of tandartsen geïnteresseerd zijn in soortgelijke praktijk(evaluatie)onderzoeken, dan is deze gebruikte vragenlijst beschikbaar en kan informatie over de codering en/of interpretaties van de uitkomsten bij de auteurs worden opgevraagd.

Stuur een mail naar: mailselma@telfort.nl en yvonne.werkhoven@go.kauko.lt

Door:

Selma Burrekers. Zij heeft tijdens haar loopbaan als voornamelijk praktiserend mondhygiënist meerdere keren als (co)-auteur meegewerkt aan veldonderzoeken beschreven op dentalinfo.nl:

Pilot: bewustzijn van mondgezondheid en zelfzorg jonge moeders en hun baby’s

Mensen beoordelen tijdens coronacrisis hun mondgezondheid ongeveer gelijk aan daarvoor

Evaluatie Nederlands preventieprogramma op scholen in Dominicaanse Republiek gepubliceerd

Mondgezondheid bij schooljeugd in Dominicaanse Republiek beter door Nederlands preventieprogramma

Door:
Yvonne Buunk-Werkhoven. Zij is gedragswetenschapper, psycholoog en mondhygiënist.